Ülkü Tamer Yazısı

 

Aferin virgül sana, sansara dikkat!

Bekçi gibi düdüğünü uzaktan çalıyor,

Uzaktan çiftliğe bir ölüm çiziyor,

Çiziyor bir mezar, kazıcısı ibikten,

Taşları tavuk tüyü, orduları ibikten,

Bir manga sansar almış, kümesi kaçır;

Çünkü aydede sansarı sevmiyor.

Virgül sana aferin, bence çok önemlisin,

Belki nokta değilsin, ama virgülsün;

Ödevimin sonuna nokta koyarım;

Sansarın boynuna ben silgi astım

Silsin diye burnuyla pencerelerini,

Sen çok cesursun virgül, saklanmıyorsun,

Çünkü silgilerden hiç korkmuyorsun.

Sana aferin virgül, silgi sansarı sildi,

Bütün düşmanlar öldü, silgi de öldü;

Piliçler geri dönsün çiftçinin yatağından,

Trenle geri dönsün, ördek şef tren olsun,

Tavuklar bando çalsın, horoz da teftiş etsin,

Kazlar madalya versin, sana virgül aferin,

Çünkü sansara bile meydan okudun.

Mor bir kalem gelecek siz hepiniz uyurken,

Düşmanlar öldü diye mışıl mışıl uyurken,

Bir denizi kümesin duvarına çizecek,

Ben boğulunca defterler üzülecek,

Öğretmenime kızdım, kıskansın seni nokta,

Sana nişan takmadım, ama gücenme virgül,

Çünkü bu şiirim virgülle bitecek,

Dediği gibi de virgülle bitirdi Şiir’ini. Çünkü İkinci Yeni’cilerdendi. Hani şu 1950’li yıllarda Muzaffer İlhan Erdost tarafından ortaya konan akımın şairlerinden biri. Yani okuyucunun hayâl dünyasına hitap eden ve Türkçe’nin kurallarının dışına çıkan dil kullanımı ile bilinen; kendisiyle birlikte Edip Cansever, Cemal Süreya, Turgut Uyar, İlhan Berk, Sezai Karakoç, Ece Ayhan gibi ‘Garip’ akımına tepki olarak ortaya çıkan Türk Şiir’inin önemli temsilcilerinden belki de en az bilineni…

‘En az bilineni’ dedik ama İkinci Yeni akımına diğerlerinden sonra dâhil olsa da bu geleneğin en önemli şairlerinden biri oldu. Kendine özgün bir dili ve hayâl dünyası vardı. Bir de şiirlerinde toplumsal duyarlılıklara yer verdiği için, sadece İkinci Yeni’nin değil dönemin en saygı duyulan şairlerinin arasında yer aldı.

O’nun Şiir anlayışını ve karakterini Nâzım Hikmet’in üvey oğlu olarak da bilinen edebiyat eleştirmeni Memet Fuat şöyle aktarır:

“İkinci Yeni’nin çağdaş İngiliz şiirini yakından izleyen, çeviriler yapan, Batı etkilerine açık bir şairiydi. Özellikle 1960’ların ikinci yarısında yazdıklarıyla kapalı şiir anlayışının kusursuz örneklerini verdi. Toplumsal sorunlara yönelirken de şiirinin düzeyini düşürmedi.”

Evet dostlar, bildiniz. Bugünkü konuğumuz 4 yıl önce bugün Bodrum’daki evinden sonsuzluğa uğurladığımız Ülkü Tamer. Bugün bir Şair öldü. Şaka gibi! 1 Nisan 2018’de, Bodrum’da…

O’nu anlatmaya şu dizelerle başlasaydım:

“Bir ormanda tutup onu,

Bağladılar ağaca.

Yumdu sanki uyur gibi

Gözlerini usulca…

Bir soğuk yel eser,

Üşür ölüm bile.

Anlatır akan kanı,

Beyaz sesiyle…

Diz çöktüler karşısında,

Sonra ateş ettiler.

Parçalanan yüreğine,

Yuva kurdu mermiler…

Bir soğuk yel eser,

Üşür ölüm bile.

Anlatır akan kanı,

Beyaz sesiyle…

Gelip kondu bir güvercin,

Ellerine o gece.

Kırmızı bir çelenk oldu,

Bileğinde kelepçe…

Bir soğuk yel eser,

Üşür ölüm bile.

Anlatır akan kanı,

Beyaz sesiyle…”

Hemen Ülkü Tamer diyeceğinizi de biliyordum tabi…

Ya da Karacaoğlan’a adadığı “Güneş Topla Benim İçin” şiirini yazsaydım en başa:

“Seher yeli çık dağlara,

Güneş topla benim için,

Haber ilet dört diyara,

Güneş topla benim için…

Umutların arasından,

Kirpiklerin karasından,

Döşte bıçak yarasından,

Güneş topla benim için…

Yazdan, kıştan, ilkbahardan,

Mahpuslardan, dört duvardan,

Doludizgin sevdalardan,

Güneş topla benim için…

Seher yeli yâr gözünden,

Havadaki kuş izinden,

Geceleyin gökyüzünden,

Güneş topla benim için…”

Diyecektiniz ki: Gün, Ülkü Tamer…

Evet; gün, Ülkü Tamer dostlar. Gün; bu dünyada şiiri sevmemizin, şiiri an be an yaşamamızın bir sebebi…

*****

20 Şubat 1937’de, Gaziantep’te doğar Ülkü Tamer. Şair, kitap dostu bir anne ve zengin bir kütüphanesi olan bir babanın çocuğu olarak yetişir. Sonrasında karakterini şekillendireceği çocukluğu ve ilköğrenim yılları bu kentte geçer. Aile Ülkü’nün öğrenimi için İstanbul’a taşınır. Ve Ülkü, Robert Kolej’e başlar…

Burada basılmış ilk kitabı olan ”Duygular konuşuyor” adlı bir perdelik okul oyununu, henüz 12 yaşında yazmıştır…

Robert Kolej’den 1958 yılında mezun olur. Hemen hemen her Robert Koleji mezunu edebiyatçı ve sanatçı gibi; Şiir’e, edebiyata ve sanata karşı ilgisi burada başlar. Kolej yıllarında yazdığı Şiir’ler edebiyat dergilerinde yayımlanır. İlk şiiri, 1954 yılında Avni Dökmeci’nin yönetimindeki Kaynak dergisinde “Dünyanın Bir Köşesinden Lucia” adıyla yayımlanmıştır…

Kolejden mezun olduğunda İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne kaydını yaptırırsa da yarım bırakarak, İstanbul Üniversitesi Gazetecilik Enstitüsü’nde öğrenimine başlar ve buradan mezun olur…

Gazetecilik bölümü mezunudur ama sinema, tiyatro ve oyunculuk; şiirinin yanında en büyük tutkusudur…

1950’li yıllarda ortaya çıkan İkinci Yeni akımının önde gelen temsilcilerinden olan Ülkü Tamer’in şiirleri; 1954 yılından itibaren Kaynak, Pazar Postası, Yeditepe, Yeni Dergi, Papirus, Sanat Olayı gibi dergilerde yayımlanmıştır…

Ülkü Tamer; İkinci Yeni şairlerinin içinde en genç olanı, en az tanınanıydı. Tüm İkinci Yeni şairleri gibi, o da daha sonra kendi yolunda yürür. Şiirinde başından beri var olan ironi ve çocuksu duyarlılığı ile geleneksel halk şiir tınısını koruyarak yazar…

Şiirinin kaynakları, Halk Edebiyatı’ndan Batı Edebiyatı’na uzanan çok geniş bir çerçeve içindedir. İyi bildiği sinemayı da bu kaynaklara dâhil edersek, Ülkü Tamer’in şiir evrenine biraz daha yaklaşmış oluruz…

Ülkü Tamer şiiri; çocukluktan, çocukluğa ilişkin birtakım çağrışımlardan, tarihten ve tabiattan gelen kaynaklardan beslenmiştir. O’nun ilk şiirlerinden itibaren tabiata ait görünümler, çocuksu duyarlılık ile birlikte evrensel insanlık durumları kendini sürekli gösterir…

Ülkü Tamer’in şiiri; ölüm, yalnızlık, yabancılaşma, özgürlük gibi temaları da önceleme eğilimindedir. Şairin sinema ve tiyatroya yakınlığı kimi şiirlerde öyküleme şeklindeki anlatımı da beraberinde getirmiştir…

İkinci Yeni şairleri içerisinde özellikle Cemal Süreya, Turgut Uyar ve Edip Cansever’de bir tavır olarak görülen, daha öncesinde Orhan Veli ve arkadaşlarında net çizgileri görülen ironi; Ülkü Tamer’de farklı işlevlerle şiir dilinin önemli bir göstergesi olmaktadır…

İkinci Yeni geleneğinin en çocuksu yazarıdır Ülkü Tamer. Cemal Süreya’ya göre, her şeyin amatörüdür. Şiir’i; hayvanlarla, bitkilerle ve çocuklarla beslenir. Geniş bir ufku tarayarak çalışır, biriktirdiklerini sanki kendisini hiç zorlamadan, rahatça Şiir’e dönüştürüyor gibidir…

1959 yılında ‘Soğuk Otlar Altında’ isimli ilk Şiir kitabını yayımlar. Bu ilk kitabıyla birlikte ironiye şiirlerinde yer veren bir şair olarak dikkat çekmiştir…

İkinci Yeni’ye, bu akımın ana karakteristikleri oluştuktan sonra dâhil olduğu hâlde; kendine özgü imge dünyası ve süssüz, sade söyleyişiyle dikkati çekmiştir…

Çoğunlukla keskin bir ironiyle örülmüş derin acıların ve beşeri trajedilerin dile geldiği Şiir’lerinde 1970’lerden sonra toplumsal duyarlıklar da öne çıkmaya başlar…

*****

Eğitim hayatını bitirdikten sonra kısa sürelerle editörlük, oyunculuk, çevirmenlik, yayıncılık gibi farklı meslekler yapan Ülkü Tamer; 1964 – 1968 yılları arasında özel tiyatrolarda oyunculuk yapar. Kendi oyunculuğunu yeterli

bulmadığı için tiyatronun dışına çıkar. Bu dönemine dair anılarını, ‘Bir Gün Ben Tiyatrodayken… Kırk Sanatçıdan Tiyatro Anıları’ kitabında şöyle anlatır:

“Eskiden tiyatro anıları sık sık anlatılırdı. Kısa süren oyunculuk döneminde, tanımaktan onur duyduğum tiyatro ustalarından ne anılar dinledim. Bu anılardan bazılarını; söz gelimi Toto Karaca’nın, Mehmet Karaca’nın anılarını kendi sesleriyle kaydetme olanağı buldum. Bazılarını ise hemen kâğıda aktardım. Bu ustaların, özellikle bizden önceki dönemlerde sahneye gönül vermiş olanların anıları, sadece tiyatro alanında eğlenceli renkler içermiyor. Aynı zamanda tiyatroya yaklaşımımızdan hareket ederek Türkiye’nin yakın tarihinden ilginç ayrıntılar da yansıtıyor. Kötü bir tiyatro oyuncusuydum ben. Ama gönlümün sahnede olmadığını anlamam beş yıl sürdü. Bu beş yıl içinde bende ilginç olaylar yaşadım…”

O beş yıl geçer ve 1968 yılı sonlarına doğru Milliyet Yayınları’nda danışman-editör olarak çalışmaya başlar. Burada yayıncılığın yanı sıra çevirmenlik de yapmıştır. Yıllarca Milliyet Yayınları ve Karacan Yayınları’nı yönetir. Ülkü Tamer, o yıllarda çok sevilen ve okunan Milliyet Çocuk ve Sanat Olayı dergilerini çıkarmıştır…

*****

İlk evliliğini, yine Robert Koleji mezunu olan Tomris Uyar ile yapar. Hani şu şairlerin paylaşamadığı, sevmelere doyamadığı kadın şairimiz. Ekin adında bir kızları olur. Ancak Ekin, henüz birkaç aylıkken sütten boğulur ve ayrılırlar…

“O eski bir güvercindi gittikçe hatırlanan.

O eski bir güvercindi, uçması da iyiydi bana kalırsa.

O eski bir güvercindi, çünkü tenhaydı şehirler.

Benim saçlarıma saklanırdı, benim saçlarım çalılara…

Onu görürdüm göllere girdiğimde,

Bıldırcın avladığımda akşama…

Gelir ateşime sokulurdu!

O eski bir güvercindi, başka kimsecikler de yoktu galiba…

Bir başıma sevişen adam mıydım, ben neydim?

Silâhlarımı da severdim, güvercini de,

İnsanları da severdim, hiç görmemiştim oysa!

Ama ben insandım ya, o eski bir güvercindi…

O eski bir güvercindi her şeyi anlamaya.

Nasıl olduysa oldu, sardılar beni birden:

Kadınlar ve erkekler, kemikleri de ortada,

Anlamadım bir türlü, durmadan yürüdüler,

Durmadan toprak kazdılar, şapka giydiler…

Hürlük vardı, verdiler onu, istemek için yeniden,

Belki aldılar geri, beni bağladılar ama

O eski bir güvercindi, şaşırdı olanlara…

O eski bir güvercindi, bıraktı beni onlara,

Götürmedi kanatlarından bir başka yalnız suya,

Geçti çocuk gölgelerinden, dönmedi artık,

Yapacak işleri vardı utanmaktan başka…”

Ülkü Tamer, “O Eski Bir Güvercindi” adlı şiirini de Tomris Uyar’a yazmıştır…

*****

Ömer Asım Aksoy’a göre “Gaziantep padişahıdır” ya. Ülkü Tamer’in kimliği ve kişiliğinin oluşmasında ailesi, aldığı eğitim kadar kent olarak Antep’in de büyük rolü vardır. Bu Gaziantep sevgisi konusunda bir röportajında şöyle söyler:

“Gaziantep benim için sadece doğup büyüdüğüm bir kent değil. Beni oluşturan en önemli öğelerden biri… Annem, babam, ninem gibi… Ben yine onların çocukları olsaydım ama bir başka yerde doğup büyüseydim, içimdeki birtakım zenginlikler olmayacaktı sanki…

Antep’e ne zaman gitsem, o zenginlikleri yeniden yaşıyorum. Belki yok olup gitti çoğu. Ama içimde bir yerlere o zenginlikleri define gibi gömmüşüm. Onları yeniden çıkarıp keşfetme olanağını sağlıyor Antep yolculukları. Jorge Amado’nun sık sık tekrarladığım bir sözü var: İnsanın anayurdu çocukluğudur…”

1997 yılında çıkardığı ve Antep’teki anılarını yazdığı ‘Allaben Anıları’ndan küçük bir kısmını da aktarmak isterim siz kıymetli okuyucularıma:

“Bir törendi Kavaklık’a gitmek. Aileler kararlaştırır, kadınlar anlaşır, evlerde bir şeyler hazırlanırdı. Pazar günü erkenden mangallar, tencereler, kilimler yüklenir; Hüseyin Beylerle, Abdürrezzak Beylerle, Humanızlılarla birlikte Kavaklık’ın yolu tutulurdu. Biz çocuklar Allaben’in sularında çimerken ya da ağaçlara kurulmuş salıncaklarda sallangaç sallanırken; erkekler mangal yakar, çiğköfte yoğurur, bol maydanozlu soğan piyazı hazırlar, kebap yaparlardı. Fıstıklı kebap, soğanlı kebap, sarımsak kebabı, patlıcan kebabı, keme kebabı, ayva kebabı… Mevsimine göre…”

Hayatı boyunca tüm yaşadıklarını ‘Ufacık olaylar’ olarak tanımlar ya; çocukluğu, Robert Kolej ve üniversite yıllarını ise 1998 yılında çıkardığı “Yaşamak Hatırlamaktır” kitabında anlatır. Kitap şu önsözle başlar:

“Yaşamım boyunca günlük tutmadım. Not tutmadım. Eş-dost toplantılarında oradan buradan anılar anlatılır ya, benimkiler de öyle zamanlarda su yüzüne çıktı. Bu kitap bir yaşam öyküsü değil. Olsa olsa, yaşamımdan çizgiler. Belirli bir

sıra gözetilmeden, kendiliğinden beliren renkler. İçinde karakter tahlilleri yok. Ufacık olaylar var. Başkalarının yaşamlarını bilemem, ama benim yaşamımı böylesine ufacık olaylar belirledi…”

*****

Zamana yenik düşmeyen ve bugün bile her okuduğumuzda duygularımızı harekete geçiren şiirlerin unutulmaz şairi, Ülkü Tamer öldü bugün dostlar…

4 yıl önce bugün, 1 Nisan 2018’de, 81 yaşında, Bodrum’da…

Bodrum Gümüşlük Mezarlığı’nda yatar şimdi